با درود خدمت همراهان و یاران.
سال جدید آغاز شد و بنده با تاخیر خجسته باد عرض میکنم.
این روزها همه درباره ی نوروز میگویند و از این بابت گمان نمیکنم نکته ای ناگفته مانده باشد که بنده آنرا بدانم و به شما گوشزد نمایم.

پس این تبریک را از جانب بنده پذیرا باشید تا نوشته های دیگرم را هم قرار دهم...

شاد و پیروز باشید.

باز هم درود.
حدود چند روز پیش بود که در سایت "کلوب" با یکی از اعضا درباره ی حافظ تقریبا مناظره ای درگرفت (که شاید هنوز هم ادامه داشته باشد). میتوانید برای مشاهده ی این مناظره به آدرسی که در پایان متن یاد خواهد شد بنگرید.
پس از آن بود که احساس کردم به مطالعه پیرامون حافظ ، این سرمایه ی بزرگ کشورمان، نیازمندم. اکنون هم میخواهم درباره ی او مطالعه کرده و مطالبی در وبلاگ بنویسم. این کار از چند جهت سودمند است. یکی اینکه باعث ایجاد تنوع در مطالب وبلاگ میشود، دیگر اینکه اطلاعات ما را بالا میبرد و با "رند" بزرگ کشورمان آشنا میکند.
امیدوارم که بررسی و تحقیق پیرامون شخصیت های بزرگ کشورمان ادامه پیدا کند.
بیش از این اطاله ی کلام را روا نمیدارم و به اصل میپردازم.
شاید درباره ی حافظ بهترین توصیفی که سراغ داشته باشم، مطلب استاد ندوشن است در مقدمه ی کتاب "تامل در حافظ" که چنین است:
« اگر حافظ را "نامورِ ناشناخته" بخوانیم، حرف نابجائی نگفته ایم، زیرا بیشتر از هر گوینده فارسی زبان درباره اش حرف زده شده است، بی آنکه درست روشن گردد که چه میخواسته است بگوید . . . با آنکه به زبان فارسی سخن گفته و بسیار شیرین و روان سرائرش را بیان کرده، چرا باید اینگونه نا روشن باشد؟» و در ادامه هم به نکته ی بسیار جالب و تامل برانگیزی اشاره شده « چنانکه میدانیم، با سواد و بی سواد، دین دار و بی دین، عارف و متشرع، در نگارخانه اندیشه او به هم میرسند، در حالی که همه آنها او را قبول دارند، ولی همدیگر را قبول ندارند»
نمیدانم آیا شما هم تابحال به این نکته دقت کرده اید که هم افراد عامی و کم سواد جامعه حافظ میخوانند و هم تحصیلکرده های دانشگاه، هم دینداران و متشرعان حافظ میخوانند و هم بی دینان یا "کژ دینان" ؟! واقعا چه سری نهفته است در کلام این رند شیرازی که تا به این حد محبوب دلها شده؟! خود استاد ندوشن در ادامه میگویند « من جوابی که برای خود یافته ام آنست که او سخنگوی مردم ایران و تاریخ ایران است» و البته که این دلیل، یکی از دلایل عظمت حافظ است اما همه اش نیست. استاد خرمشاهی در کتاب "در چهارده روایت" دلایلی را برای ماندگاری حافظ باز نموده اند که بعدا به آن خواهیم پرداخت.
اکنون میخواهم این را بگویم که "ایهامی" سخن گفتن حافظ را نباید در زمینه ی پیدایش طیف گسترده ی خوانندگان او بی تاثیر دانست. زیرا حافظ بر خلاف برخی شاعران دیگر مانند مولوی، صراحتا اندیشه های فلسفی و عرفانی و جهانبینی خود را ابراز نکرده است. استاد زرین کوب در کتاب ارزشمند خود "از کوچه رندان" (که در آینده از آن بسیار استفاده خواهد شد) مرقوم فرموده اند که « با این همه تحقیق که در احوال وی کرده اند، با این همه تفسیر که بر اشعارش نوشته اند، هنوز که میداند وقتی وی از "عشق" و "شراب" صحبت میکند مقصودش شوق و مستی اهل راز است یا شراب و شاهد شیراز؟ » و این نیز سخن درستی است.
تا اینجا هر چه گفتم تقریبا در آن مناظره موجود بود. اما در حد مقدمه بنظر لازم می آمد.
اگر بخواهیم درباره ی حافظ تحقیق کنیم و بنویسیم، نخست باید او را هم یک "انسان" بدانیم مانند همه ی انسان های دیگر. یعنی نباید از او یک چهره ی "مقدس" بسازیم (چنانکه بعضی میسازند). در خاطر دارم روزی با چندی از اقوام درباره ی مصراع "الا یا ایها الساقی ادرکاسا و ناولها" میگفتم و بدین نکته اشاره کردم که برخی گفته اند این مصراع از "یزید بن معاویه" است! همینکه مخاطبان چنین چیزی را شنیدند، شروع کردند به گزیدن لب و دهان و اظهار داشتند که استغفرالله. حافظ کجا و یزید کجا!؟ این غیر ممکن است... کفر است! و سخنانی که خودتان بهتر میدانید. این نمونه را آوردم که بگویم هنوز هم کم نیستند افرادی که چهره ای قدسی از حافظ در ذهنشان مجسم میکنند و البته از این بابت گناهی بر آنان نیست. همه ی مشاهیر - کم و بیش - مورد چنین تحریف های شخصیتی قرار گرفته اند! شاید برای نمونه دسته ای از حکایات افسانه آمیز که درباره ی مشاهیر روایت میکنند را نقل کردیم!
اگر به نکته ای که گفته شد دقت کنیم و سپس بدون پیشداوری به بررسی زندگی و اندیشه ی حافظ - تا جاییکه منابع اجازه میدهند - بپردازیم، به نتایج جالبی خواهیم رسید. من نمیخواهم که به منابع دست اول تاریخی درباره ی زندگی حافظ شما را ارجاع بدهم. زیرا معتقدم درباره ی آنها تحقیق کافی به عمل آمده و اگر ما همین تحقیقات را هم بررسی کنیم میتوانیم استفاده های فراوان ببریم. برای نمونه من خودم از منابعی چون "تامل در حافظ" و "از کوچه رندان" و یا "حافظ (اثر استاد خرمشاهی)" و تعدادی سخنرانی و مقالات پراکنده استفاده میکنم که به گمانم برای بدست آوردن یک شناخت مناسب از حافظ، کافی هستند.
در این جلسه تقریبا خط مشی و روال کاری خود را مشخص کردم تا در آینده نیاز به بازگو کردنشان نباشد.

خوشحال میشوم مرا از نظراتتان درباره ی حافظ مطلع کنید و یا با معرفی منابعی به میزان مطالعاتم وسعت و غنا ببخشید (البته مورچه چیست که کله پاچه اش چه باشد!)!


پس از آن مقدمه، نظرتان را جلب میکنم به متن سخنرانی ای از استاد اصغر دادبه که هرچند طولانی است، ولی مفید است. اگر حوصله نمودید، حتما به آن سر بزنید و بخوانید.
http://www.iranboom.ir/shekar-shekan/adabiat/3431-shomol-manai-sher-hafez.html

ضمنا، این هم آدرس مناظره ی من با یکی از اعضای سایت کلوب ( که البته کامل نیست)
http://www.cloob.com/club/post/show/clubname/hafeza/topicid/1779373

برچسب‌ها: حافظ

درود بر بازدیدکنندگان گرامی .
روند کارم بر این است که هر از گاهی، اگر در سایتهای متفاوت (که البته تعدادشان محدود است) مطلبی بسیار جالب یافتم، در اینجا قرار دهم. اما بهیچ عنوان مایل نیستم که وبلاگم، صرفا کپی از جاهای دیگر باشد. از این رو همواره سه شرط زیر را دستور کار خود قرار خواهم داد:
- بخشِ کپی از جاهای دیگر، با فاصله قرار بگیرد و حتما میان چنین بخش هایی حداقل دو سه پست از خود بنده نوشته شود.
- تنها مطالبی را در این بخش قرار خواهم داد که بسیار مفید و جالب باشند. (شاید گاهی دست به خلاصه کردن متن هم بزنم که در آن صورت حتما ذکر خواهد شد)
- خود نیز مقدمه و توضیحاتی به مطلب یاد شده بیفزایم.
با عنایت به سه شرط یاد شده و درخواست توفیق از همراهان گرامی کار را ادامه میدهم.
نخست منبع اصلی را ذکر کنم که "فصلنامه ی هستی" میباشد (در انتهای مقاله آمده)... منبع فرعی هم، سایت ایران بوم است که پیش از این در پست "انگلس و ادبیات فارسی" بدان اشاره شده. سایت بسیار ارزشمندی است. حتما به آن سر بزنید.
درباره ی جناب چرنیشفسکی و مقام او، مقاله توضیحات درخوری عرض کرده و بنده را توان افزودن چیزی بر آن نیست. تنها میتوانم اینرا یاد آور شوم که مهمترین اثر وی "چه باید کرد" است که البته در مقاله هم ذکر شده. امیدوارم روزی کتاب بدستم برسد و افتخار خواندن آن را داشته باشم...
توصیفات و تمجیداتی که جناب "چرنیشفسکی" از زبان فارسی و شاهنامه کرده برایم بسیار تا بسیار عجیب و حیرت انگیز است.
امیدوارم با خواندن آن این احساس به شما نیز دست بدهد...
بفرمایید:

« کارل مارکس در دفتر کار خود تصویر چرنیشفسکی را در قاب ساده کوچکی آویخته بود‌. زندگی طولانی و پُر فاجعه چرنیشفسکی و روح شکست ناپذیر او ، مارکس را سخت مجذوب خود کرده بود و به همین دلیل سبود که برای آزادی وی هرمان لاپتین را ( با اسناد جعلی ) از لندن به سیبری می فرستد تا بتواند وی را از آنجا فراری سازد. اما دریغ که هرمان لاپتین خود نیز شناخته و گرفتار همان «مزار روحی روس»  که مارکس به سیبری عنوان داده بود می شود . مارکس بعد از بر باد رفتن این نیت نیک خود ، در دلش این آرزو را پروراند که در خصوص راه پُر فاجعه زندگی  اندیشه های طوفانی چرنیشفسکی  اثری بنویسد و این بسیار شگفت است که مارکس برای بهره گیری از شیره ی نوشته های چرنیشفسکی منتظر ترجمه آلمانی آن‌ها نماند و زبان روسی را آموخت و تنها با کوشش خویش آثار چرنیشفسکی را از روسی به آلمانی برگرداند .
انگلس در باره‌ی چرنیشفسکی می‌گوید « وی بزرگترین متفکر روس است و روسیه از بسیاری جهات بی اندازه  بدو وامدار است و مرگ او لکه ی ننگی بر دامن الکساندر دوم خواهد ماند » و لنین نیز در باره‌ی او می‌گفته است « چرنیشفسکی راهبر روند انقلاب و دموکراسی در تاریخ معارف پروری روسی طی سال های دهه 60 قرن نوزدهم است . این چرنیشفسکی با داستان « چه باید کرد » خویش وجود مرا زیر و رو کرده است »
در اینجا بی اختیار این سئوال پیش می آید که چرنیشفسکی که این‌گونه بانیان کمونیسم علمی را به سخنی مجذوب ساخته ، از کدام سر چشمه های تمدن جهانی بهره گرفته است . کدام روند تمدن جهانی در شکل دادن به اندیشه های فلسفی ، تاریخی و انقلابی او اثر گذار بوده است . در این بین نقش تمدن ایرانی در سرشت و سرنوشت چرنیشفسکی چیست . و به چه سبب چرنیشفسکی نُه ساله به آموختن زبان فارسی و در سیزده سالگی به آموختن شاهنامه ی فردوسی کمر بسته است .
چرنیشفسکی در یک خانواده ی گرم و فرهنگی به دنیا آمد . پدر ، یک روحانی بود که از تاریخ و ادبیات تاتاری بسیار خـوب با خـبر و بهره ور بود و زبان های زیادی از جمله فرانسوی و لاتینی را نیک می دانست و از این رو مشتاق بود پسرش زبان های زیادی بیاموزد و به ویژه در زبان و ادبیات تاتاری به کمال برسد اما مادر چرنیشفسکی گالیوبیوا بر خلاف شوهرش قلباً آرزو داشت که پسرش در دنیای زبان و ادب فارسی کمال یابد و سپس در بخش زبان و ادب فارسی دانشگاه پترزبورگ تحصیل کند و در این باره با سرسختی تمام کوشش می‌کرد . وی به شوهرش می‌گفت « نیکلای نباید زبان تاتاری بیاموزد ، زیرا در این زبان آثار علمی وجود ندارد»
 
سر انجام مادر پیروز شد و برای پسر نُه ساله‌اش یک استاد ایرانی زبان فارسی که تاجری پرتقال فروش بود یافت . خاوانسکی می‌گوید « چرنیشفسکی علاقه ی زیادی داشت که فارسی بیاموزد از این رو برای او یک تاجر پرتقال فروش را پیدا نمود . این مرد ایرانی هر شام ، پس از اتمام کار های تجاری ، راه منزل چرنیشفسکی را در پیش می گرفت‌. چون وارد خانه می شد ، در درآمدگاه ، کفش هایش را کنده ، با پای برهنه بر ایوان و رو بروی چرنیشفسکی جوان چهار زانو می‌نشست و سپس آموزش زبان فارسی را آغاز می‌کرد و چرنیشفسکی نیز آن چنان با شوق این زبان را می آموخت که اهل خانواده شگفت زده شده بودند . این تاجر پرتقال فروش شاهنامه را نیک می‌دانست و طی دوران آموزش زبان فارسی از آن کتاب نیز برای وی شعر هایی می خواند . سر انجام پس از مدتی چرنیشفسکی زبان فارسی و سپس در پی آن زبان های ترکی و عربی و یهودی باستان را نیز آموخت ولی همواره بیشترین توجه را به زبان فارسی معطوف می‌کرد و همین باعث می شد طی سال‌های بعد چرنیشفسکی در بازار به دنبال تاجران ایرانی که دانا تر از پرتقال فروش بودند برود و از هم‌گویی با آنان بهره ی بیشتری برای آموختن زبان فارسی و آشنایی با فرهنگ ایران ببرد .
چرنیشفسکی پس از پایان دوره‌های نخستین وارد دانشسرای ساراتوف شد و در آنجا کتاب های گلستان ، شاهنامه ، چند غزل از حافظ ، یوسف و زلیخای جامی‌، پند نامه عطار و پند نامه ی سهیلی را خواند و پس از پایان دوره ی دانشسرا با پشتیبانی مادرش وارد دانشگاه پترزبورگ شده و در رشته سخن شناسی عمومی بخش خاور شناسی به ادامه‌ی تحصیل مشغول شد . وی سرانجام در سال 1851 دبیر دبیرستان ساراتوف شد و مدیر دبیرستان از این بابت بسیار خشنود بود . در این دبیرستان چرنیشفسکی ادبیات روس را با ادبیات شرق تلفیق کرد و جای دارد که یاد‌آور شویم ادبیات شرق برای چرنیشفسکی تنها عبارت بود از ادبیات یونان و ادبیات فارسی و شاهنامه و دیگر هیچ . وارانوف از شاگردان دبیرستان ساراتوف که بعد ها منشی شخصی چرنیشفسکی و هم نویسنده ی نام آوری شد می گوید « نیکلای چرنیشفسکی ، شنوندگان خُردسال خود را به هیجان می آورد و احساسات شاعرانه  آن ها را بیدار می‌کرد ... یادمان است که چون او داستان رستم و سهراب را با هنری والا و حیرت انگیز می خواند همه اشک از دیده می‌ریختیم . . .   او گویی به هیبت قهرمانان فردوسی درمی آمد و مطابق مضمون و ماهیت هر یک از چهره ها ی اثر ، صدای خود ، آهنگ شعر خوانی و گردش روحی و جسمانی خود ( قدم زدنش را ) تغییر می داد . گویی که در روند رویداد و عالم تصویر فردوسی حلول کرده باشد » و این کار آنچنان عظیم بود که توجه جاسوسان تزار را به خود جلب کرد تا جایی که در سال 1853 منجر به اخراجش از دبیرستان شد .
نخستین کار چرنیشفسکی در پترزبورگ نوشتن نقدی بر کتاب ترجمه های ن ـ بیرک بود که در سال 1854 در مسکو به نام « سرود های اقوام گوناگون » چاپ شده بود و در همین نقد نوشت « ارزش فوق العاده ی هنر والای منظومه های مردمی ، بر تمام اهل فن ، از همان وقتی روشن و اثبات شد که فهمیدند داستان های هومر و مجموعه ترانه های یونانی او با وجود این اثر معجزه آسای فردوسی ، چندان پُر جلوه نیست . در شاهنامه مضامین فراوانی هست که نظیرشان را حتی در ایلیاد و اُدیسه هم نمی توان یافت » و در کناره ی نقد نیز نوشته است « برای ثابت نمودن به مردم روس ، تنها داستان رستم و سهراب را مثال آوردن کفایت می کند . انسان صادق و عادل ، انصاف خواهد داد که این داستان عجیب و شریف برای اروپایی امروزی ، از داستان یونانی بهتر و گوارا تر است . به دل ما نزدیکتر ، به روح ما سازگار تر و بشر دوستانه تر است . زندگی را نسبت به جنگ تروا و سیاحت و سرگذشت اُدیسه‌، با مهر و محبت بیشتر و انسان دوستانه تر تصویر نموده است .سهراب از «آشیل» جذاب تر و دوست داشتنی تر می نماید . . . گُرد آفرید از« نوزیک » زیبا تر و ظریف تر است » . شگفتی ما در آن است که چرنیشفسکی در این هنگام 26 سال داشته است و این زمانی است که وی با پله پله قدم به جهان فردوسی گذاردن در آن به کمال رسیده بود .
در این دوران چرنیشفسکی گرفتار اندیشه های انقلابی گردید « راجع به عدالت اجتماعی ، خوشبختی انسان ها و آرمان های انسان پروری بسیار اندیشیده و چنین آرمان هایی را از شاهنامه فردوسی دریافته و بسیاری از آرمان های زمان خویش را حتی سیما های جالب ادبیات جهان را با رویداد های به تصویر کشیده ی فردوسی مرتبط می داند . او در ادامه اندیشه ها و نوشته هایش پایه های حکومت تزار را به لرزه انداخت و از اینجاست که این حکومت چشم دیدن او را نداشت تا آنکه در 17 ژوییه 1862 او را در سن 34 سالگی به زندان انداخت و در آنجا بود که بزرگترین اثر خود یعنی « چه باید کرد » و چند اثر دیگر را خلق کرد .
عاشقان ویژگی های  چرنیشفسکی گمان داشتند که روح شکست ناپذیر او شکسته خواهد شد و زندان مِهر بی اندازه ی او را نسبت به زبان و ادب فارسی خواهد شکست ولی چنین نشد و به گفته ی خودِ وی ، تمدن یزدانی ادب ایرانی در این گوشه‌ی مرگ آور امید زندگی را در وجود او زنده نگهداشت . چرنیشفسکی در مقدمه‌ی یکی از آثار خود در زندان می نویسد « من خود کیستم ؟ فریدون یا سهراب؟ زال یا رستم ؟ یا اینکه گرد آفرید با من چه نسبتی دارد ، عموزاده است یا کسی دیگر و آیا راست است که نظر بازی های من به رودابه زیانی نمی رساند » و در جایی دیگر می‌گوید « گرد آفرید بسیار نیرومند و تن و سلامتی او بی نقصان است ، از میان لشگر تورانیان ، تنها سهراب می تواند با او نبرد تن به تن کند . . .  اگر دستان او ضعیفتر از دستان هجیر است ، دلش قوی ، نگاهش مردانه ، یورشهایش نشان رِس ، ضرباتش جانکاه و بسیار شدید است . آخر وی ، نخستین حامی بی نظیر ایران است . . .  حتی شکسپیر نیز چنین شخصیت دلربایی را ندارد .  « دِزد مونا» و حتی خود « ژولیت » با وجود دلربایی و فتانگی حیرت انگیزشان ، به گَرد پای گُردآفرید هم نمی رسند »
او پس از پایان دوره‌ی دو ساله زندان با نظر مجلس تزاری در سال 1864 به وحشت کده‌ی سیبری تبعید شد . نظر مجلس سنا در باره ی او چنین بود
« به خاطر اندیشه هایی برای تغییر نظام موجود و بر هم زدن  نظم عمومی و ایجاد تنش و دلهره در جامعه ، همچنین ایجاد اعمال تحریک آمیز به صورت دعوت های بلواگرانه ی دهقانان ، اشراف زادگان قدیم روس و همزمان برای چاپ و انتشار نوشته‌های تحریک کننده ، چرنیشفسکی از تمام حقوق شهروندی محروم و محکوم و به تبعید و کار اجباری در معدن به مدت 14 سال و پس از آن به طور دایم و به صورت اجباری ساکن سیبری می‌گردد » . چرنیشفسکی به مدت 19 سال مدهش ترین و غم انگیز ترین دوران زندگی خود را در سیبری در زندان ویلیوسک گذراند .
دوستداران و پژوهش‌گران ژرف نگار چرنیشفسکی پس از این واقعه به این نتیجه رسیده بودند که او در این گوشه سیاه بی کسی ، تمدن ایران ، به ویژه شاهنامه و فردوسی را به فراموشی خواهد سپرد اما شگفت آور و سُرور انگیز است که بر خلاف انتظار ، تمدن زبان فارسی ، به ویژه ، درد ها و آرمان های فردوسی ، در سرمای استخوان سوز سیبری به تن و روح چرنیشفسکی نیرو و گرمی می بخشید و احساس مبارزه را در وجود او بارور می کرد . این موضوع ، به خوبی در نامه های چرنیشفسکی به عزیزانش ، یادداشت های دفتر خاطراتش به صورت پُر مهر و پُر سوز می توان دریافت . وی در چهاردهمین سال حبس و تبعیدش به فرهنگ سالار ( آکادمیسین‌) پیپین نوشته است در سر و دلش نیت ایجاد مثنوی ای در موضوع ایران باستان را دارد و شش سال پس از آن در نامه ای به پسرانش می نویسد « در دل و فکرم نیت نوشتن یک مثنوی از افسانه های تاریخی ایرانی پیدا شده است که مرا آرام نمی‌گذارد‌. رویداد‌های داستان را برای پرواز خیال به ایران باستان حتی قدیم تر از آنچه در شاهنامه آمده است گذرانده ام ، پاره خُرد خُرد داستان در لباس شعر درآمده است از جمله لحظه های آفرینش انسان و زمین » و حدود یکسال و نیم بعد نخستین سروده ی خود را به نام خورشید شب برای همسرش فرستاد . چرنیشفسکی طرح داستان خویش و درست تَرش ، چهار چوب آن را از ضدیت دیرینه بین ایران و توران گرفته است . به سخن دیگر ، همه ی تار و پود این داستان ناتمام و یا نوشته ی چرنیشفسکی با بهره گیری از مواد خام و شاهنامه فردوسی تهیه شده است و این نکته را چرنیشفسکی ، ضمن طرح ریزی بار ها گفته است . این کتاب که آخرین اثر هنری و یگانه اثر شعری چرنیشفسکی بود ، نامی نمادین دارد ، «خورشید شب» یعنی روشنایی و گرمی در شب های سیاه و دراز سیبری ، خیال تمدن ایرانی ، به ویژه شاهنامه ی فردوسی . اوج مهر نامه ی چرنیشفسکی نسبت به زبان و ادب فارسی و محبوبیت ایران و ایرانی نزد او ، تنها در همین اثر تجلی یافته است و شاید به همین علت باشد که در تاریخ چهارم مارس 1883 در دفتر خاطراتش می نویسد « به محض آنکه مقداری وقت بیابم ، به آموختن خط میخی می پردازم » .
سر انجام حکومت تزار وی را پس از 22 سال حبس و تبعید آزاد کرد ولی برای آنکه زمان زیادی زنده نماند او را به گرم ترین نقطه ی روسیه یعنی اُشترخان فرستاد .
وی اعتقاد داشت تنها دو زبان در دنیا هست که ارزش آموختن دارد . زبان فارسی و زبان یونانی

عبدالرحمان حسنی
برداشت از: فصلنامه هستى
از: دانشمند تاجیک ولى صمد »

باز هم درود.
اینبار تصمیم گرفتم در راستای فعالیتم، به بازخوانی و شرح داستانی از مثنوی بپردازم. شرح ابیات و توضیحات و ... از خودم میباشد و همانطور که قبلا نیز اشاره شد، بیشترین استفاده را از جلسات مثنوی خوانی اینترنتی بردم که فایل های صوتی اش بر روی اینترنت نیز موجود است (البته اخیرا با یکسری مشکلات مواجه شده).
بدون شک، توضیحات و اضافات من میتواند اشتباه و نادرست باشد... از همین رو استدعا دارم، اگر نظری یا انتقادی دارید، دریغ نفرمایید...
ضمنا، یادآوری این نکته لازم است که این داستان، خلاصه شده ی داستانِ اصلی در مثنوی است (ساختار مثنوی بسیار عجیب است.مثلا خودتان با مراجعه به این داستان میتوانید ببینید که چقدر شاخ و برگ و پیچ و تاب و راه های فرعی دارد!)...
آغاز میکنیم:

پوست دنبه یافت شخصى مُستَهان / هر صباحى چرب کردى سبلتان
نکته ای که درباره ی خواندن این بیت باید متذکر شد اینست که حرف "ت" در نخستین کلمه ی بیت، نباید خوانده شود (برای مراعاتِ وزنی). یعنی میخوانیم: پوسِ دنبه یافت شخصی مُسَتهان. "مُستَهان"، صفت مفعولی است از واژه ی "استهانت" به معنی شخص خوارمایه و  حقیر. پس معنای بیت روشن شد. میگوید که یک فرد حقیر و پست - یا بزبانِ خودمان، عقده ای - یک پوستِ دنبه پیدا کرد. و با آن هر روز صبح، سبیل هایش را چرب میکرد...

در میان منعمان رفتى که من / لوتِ چربى خورده ام در انجمن
دست بر سبلت نهادى در نوید / رمز، یعنى سوى سبلت بنگرید
کاین گواه صدق گفتار من است / وین نشان چرب و شیرین خوردن است
آری! پس از چرب کردنِ سر و سبیل، پیش افراد ثروتمند می رفت و میگفت که من دیشب غذایی چرب و شیرین خورده ام. مدام هم دست بر سبیل چرب شده اش میزد که نظرشان جلب شود و بر درستی حرفش گواهی دهند (کار هایی که از یک فرد عقده ای انتظار میرود)...

اِشکَمَش گفتى جواب بی طنین / که أباد اللهَّ کید الکاذبین
لاف تو ما را بر آتش بر نهاد / کان سبیل چرب تو برکنده باد
گر نبودى لاف زشتت اى گدا / یک کریمى رحم افکندى به ما
حالا ماجرا کمی طنز آمیز میشود. گوییا که شکم آن مرد، مظلومانه و بی صدا به سخنانِ یاوه او پاسخ میداد. معنی لخت (:مصرع) دوم به زبان ساده اینست که: الهی خدا مکر و حیله ی دروغگویان را نیست گرداند... شکم بیچاره داشت از این دروغ گویی، رنج میکشید... همچنان شکم آن حضرت میفرماید که این دروغ تو ما را بر آتش نهاد (یعنی موجبات سختی ما را فراهم کرد)... الهی آن سبیل چرب تو کنده شود تا دیگر نتوانی به پیش این و آن لاف بزنی... بیت سوم نیز جالب است. میگوید که اگر تو در پی لاف زدن و دروغ بافی نبودی، اکنون شاید یک کسی دلش رحم می آمد و به ما چیزی میداد تا بخوریم. درس مهم داستان هم همینجاست... کسی که دروغ میگوید (از نوع لاف زدن)، بیشتر موجبات رنجِ درونی خودش را فراهم میکند...

گفت حق که کژ مجنبان گوش و دُم / ینفعن الصادقین صدقهُم
معنی اصطلاح " کژ جنباندنِ گوش و دم" را نمیتوانم دقیق بگویم. اما یقینا مراد اینست که: از راه راستی و درستی، منحرف نشو... مصراع دوم نیز چنین معنی میدهد که راست گویی به راستگویان نفع و فایده میرساند (اگر اشتباه میکنم حتما گوشزد کنید!). پیامِ اصلی داستان نیز به گمانم همین است...

ور نگویى عیب خود بارى خَمُش / از نمایش وز دغل خود را مکش
سخنِ حضرت حق را ادامه میدهد که : اگر نمیخواهی عیب خود را بگویی و نمایان سازی (برای حفظ آبرو)، لا اقل خاموش باش و به ریا و دغل کاری روی نیاور. بنده نمیدانم که آیا این سخنان شامل متن حدیث یا آیه ای از قرآن میشود یا خیر. چون با "گفت حق" شروع شده... به هر روی، اگر کسی میداند، خوشحال میشوم گوشزد کند.
بیت بعد نیز این مفهوم را کامل میکند:

راستى پیش آر یا خاموش کن / و آنگهان رحمت ببین و نوش کن
پیامِ بیت هم بسیار ساده است و بی نیاز به شرح و توضیح...
البته خیلی ها، مبحثی را باز میکنند به نامِ "دروغ مصلحتی" که بسیار مشهور هم هست. بنده هم منکر این نیستم که گاهی دروغ میتواند مفید باشد، اما بنظر من تکیه ی این داستان بیشتر بر محور "لاف زدن و خودستایی" میپردازد و نمیتوان صرفا از این داستان این برداشت را کرد که در نظر جناب مولانا دروغ گفتن از هر نوعش، نادرست و خطاست. (اما شاید در داستان ها و گفتار های دیگر این جناب، چنین چیزی وجود داشته باشد که بنده تا بحال ندیده ام... امیدوارم به مرور بتوانیم تمام داستان های مثنوی را بخوانم و بهمین صورت بازنویسی کنم.
از سخن حق میگذریم و دوباره جناب مولانا داستان را بدست میگیرد:

او به دعوى میل دولت مى کند / معده اش نفرین سبلت مى کند
کآنچه پنهان مى کند پیداش کن / سوخت ما را اى خدا رسواش کن
جمله اجزاى تنش خصم وى اند / کز بهارى لافد، ایشان در دى اند
"دولت" در اینجا به معنای ثروت و توانگری است (دولت معانی بسیار متفاوتی دارد که قطعا مستحضرید. من جمله: بخت و اقبال)
دوباره باز میگردیم سر خانه ی قبلی که شکم در حال نفرین سبیل بود...
یک نکته ی مهم دیگر اینکه:در لخت (=مصراع) دومِ بیت دوم، واژه ی "سوخت" در مفهوم گذرا به کار رفته. یعنی "سوزاند"... این گونه کاربرد افعال در ادبیات ما بسیار به کار رفته که جای شرح و توضیح بیشتر دارد که فعلا اطلاعات بنده اندک است. تا بدانجا پیش میرود که گاهی تشخیص گذرا یا ناگذر بودن یک فعل، مشکل میشود (در شاهنامه یکبار با این مشکل مواجه شده بودم. اگر یافتم، حتما درباره اش خواهم نوشت) البته بیشتر همین واژه ی "سوخت" در مفهوم متعدی و گذرا به کار میرود که تشخیصش آسان است...
باز هم جناب شاعر تاکید میکند که تمام اجزای بدنِ مرد خودخواه و لافزن، با او دشمنند. یعنی وقتی شما مشغول فریبکاری و ریاکاری هستید، شاید ظاهر خود را خوب جلوه دهید، ولی تمام اعضای بدنتان با شما دشمنی میکنند، و این مفهوم مهم و زیباییست. خوب است که این مصراع و این داستان را به خاطر بسپاریم و اگر گرفتار چنین مشکلی شدیم، یاد آوری کنیم...
یک اشاره ی کوتاه درباره ی "بهار" و "دی" بکنم که اینگونه استفاده ی نمادین از فصول هم در ادبیات ما بسیار کاربرد دارد. یعنی بهار فصل شادی و طراوت و نوزایی و ... است و در برابرش، زمستان فصل ناامیدی و مرگ و شکست و... تا جاییکه بنده میدانم پاییز نماد فراق یار و جداییِ موقت و از این حرفهاست (البته معانیِ دیگری نیز دارد). یک مثال در خاطرم هست از ادبیات معاصر که دقیقا همین واژگانِ "بهار و دی" در آن بکار رفته است.
تصنیفِ "بی همزبان" از جناب "جواد آذر" که استاد شجریان با صدای آسمانی خودش در آلبوم "سرو چمان" خوانده اند. در اوایل تصنیف چنین قطعه ای را میبینیم (یا میشنویم): «بهارِ مردمی ها دِی شد، زمانِ مهربانی طی شد» که بسیار زیباست و تایید کننده ی ادعای بنده. البته احتمالا بخاطر مراعات وزنی، شاعران، واژگانِ بهار و دی را در کنار هم می آورند... و گرنه درست ترش قرار دادنِ بهار و زمستان در کنارِ هم است... به هر روی، ترکیب زیبا و موثریست...

لاف، وا داد کرمها مى کند / شاخِ رحمت را ز بن بر مى کَنَد
آن شکم خصم سبیل او شده / دست پنهان در دعا اندر زده
کاى خدا رسوا کن این لاف لئام / تا بجنبد سوى ما رحم کرام
این ابیات هم تکرار مکررات است و معانیشان آشکار...
اصل ماجرا اینجاست:

مستجاب آمد دعاى آن شکم / سوزش حاجت بزد بیرون علم
معنا و مفهوم کلی بیت آشکار است. اما معنی دقیق مفردات لخت دوم را نمیتوانم بیان کنم. میتوانیم "علم" را بمعنی پرچم بگیریم...  بهرحال نکته ی جالب در بیت بعد است. دعای شکم مستجاب شد و ...

چون شکم خود را به حضرت در سپرد / گربه آمد پوست آن دنبه ببرد
البته بیت، لحنی طنز آمیز نیز دارد. میگوید که چون شکم خود را به حضرتِ حق سپرد، دعایش مستجاب گردید و گربه آن پوست دنبه را دزدید! البته پیش از این جناب مولانا ابیاتی دارد در حوزه ی اجابت دعا و ... که بنده نیاوردم. زیرا بطور کامل آنرا قبول ندارم و اگر میخواستم بیاورم باید دست به نقد و توضیح میزدم که موجب طولانی شدن سخن میشد. بهمین دلیل، سخن در این باره را به آینده موکول میکنم.

از پس گربه دویدند او گریخت / کودك از ترس عتابش رنگ ریخت
"عِتاب" به معنی خشم گرفتن و تندی کردن میباشد. و فکر میکنم مرجع ضمیر "ش" در این بیت، پدر کودک است. یعنی که کودک از ترس اینکه پدرش با مطلع شدن از ماجرا، بر او خشم بگیرد، رویش زرد شد!

آمد اندر انجمن آن طفلِ خُرد / آبروى مرد لافى را ببرد
گفت:آن دنبه که هر صبحى بدان / چرب مى کردى لبان و سبلتان
گربه آمد ناگهانش در ربود / بس دویدیم و نکرد آن جهد سود
این قسمت، اوج داستان است. پسر بچه با معصومیت و سادگی خاصی که از کودکان انتظار میرود، به مجلس پدرش می آید و تمام ماجرا ها را لو میدهد!
حالا به ادامه ی ماجرا توجه کنید:

خنده آمد حاضران را از شگفت / رحمهاشان باز جنبیدن گرفت
دعوتش کردند و سیرش داشتند / تخم رحمت در زمینش کاشتند
او چو ذوق راستى دید از کرام / بى تکبر راستى را شد غلام
حاضران را از این افشاگری کودکانه خنده آمد و دلشان برای مرد بیچاره سوخت و به رحم آمد. برای همین یک دل سیر او را میهمان کردند...
نکته ی اخلاقی داستان هم در بیت آخر است. آن فرد چون دید راستی اینهمه فایده دارد (ینفعن الصادقین صدقهم)، تصمیم گرفت که روش زندگی اش را تغییر دهد و دست از دروغ و لافزنی بردارد و بنده و نوکر راستی شود!

امیدوارم که از داستان و توضیحاتِ بنده خوشتان آمده باشد.

ما را از نظرات خود محروم نکنید

درود بر تمامی بازدیدکنندگان و خوانندگان این متن.

مطلب پیشین من دارای نکته ای تازه بود، و برای همین فکر میکردم که انتقادات بسیاری بر آن مطرح شود و دوستان براحتی ادعای بنده را نپذیرند.
اما شاید به دلایل زیر با چنین واکنشی روبرو نشدم.
اول اینکه: بازدید کنندگان این وبلاگ بسیار اندکند (که صد البته هرکدامشان به اندازه ی یک دنیا برای من ارزش دارند!)
و دیگر اینکه شاید همین بازدید کنندگان اندک بخاطر بر نخوردن به شخص بنده (!)، بر این ادعا خرده نگرفته اند (که اگر اینگونه است، خواهشمندم تعارفات را به کنار بگذارید.)
بگذریم که خوشحالم دست کم به دنیای اینترنت دسترسی دارم و میتوانم مطالبم را در این وبلاگ قرار دهم تا دوستان بخوانند و نظر بدهند...

به تازگی مطلبی خواندم که برایم خیلی عجیب بود! نامه ای از "فردریک انگلس"، از رهبران مشهور مرام مارکسیست به دوست و همکارش، " کارل مارکس" (همانطور که میدانید، این دو با هم دوستی و رابطه ی بسیار نزدیکی داشتند).
در این نامه جناب "انگلس" که یک آلمانی است (و چهره ی مطرحی هم هست) در باره ی زبان فارسی اظهار نظر هایی کرده بود که بنده را واقعا متعجب کرد.
بیشتر از این مقدمه چینی نمیکنم و شما را به خواندن مطلب زیر که از سایت "ایران بوم" برداشته ام، دعوت میکنم:

« کم‌تر کسی می‌داند که فردریش انگلس ، نزدیک‌ترین یار کارل مارکس، شیفته زبان فارسی بود و این زبان شیرین و آسان آموز را ستایش می‌کرد. او چندان شیفته‌ی زبان و ادبیات فارسی بود که یک پژوهش‌گر نامدار انگلیسی را که به ساحت شعر فخیم حافظ ( وادبیات فارسی) بی‌احترامی کرده بود، به باد سرزنش گرفت.

انگلس، در نامه‌ای که به تاریخ 6 ژوئن 1853 برای مارکس نوشت، کوشید بخشی از شیفتگی خود به زبان و ادبیات فارسی را به مارکس نشان دهد. او حتا بر این باور بود که زبان فارسی باید زبان جهانی باشد.\

در این‌‌جا ما با انگلس به‌عنوان دانش‌پژوه و اندیشمند، و نه نظریه پرداز مارکسیست سروکار داریم و با خواندن نامه‌ی او، در می‌یابیم چرا در آن زمان گستره‌ی کاربرد زبان فارسی از اروپای شرقی و امپراتوری عثمانی تا شبه قاره هند بوده است و با خواندن این نامه درمی‌یابیم بی‌توجهی به این زبان فخیم در روزگار ما تا چه اندازه مایه اندوه، و سزاوار سرزنش است. انگلس می‌دانست مارکس یهودی تبار و سامی‌ نژاد است، اما باوجود این آگاهی، ناخرسندی خویش را از زبان‌ های سامی (که عبری نیز جزو آن‌ها است) ابراز می‌کند.

انگلس خطاب به مارکس می‌نویسد:

چند هفته‌ای است که در پهنه‌ی ادبیات و هنر مشرق زمین غرق شده‌‌ام. از فرصت استفاده کرده و به آموختن زبان فارسی پرداخته‌ام. آن‌چه تاکنون مانع شده است تا به آموختن زبان عربی بپردازم، از یک سو نفرت ذاتی من به زبان‌های سامی است و از سوی دیگر وسعت غیرقابل توصیف این زبان دشوار با حدود چهل هزار ریشه که در دو تا سه هزار سال شکل گرفته.

برعکس، زبان فارسی، زبانی است بسیار آسان و راحت. اگر الفبای عربی نبود که همیشه پنج، شش حرف تقریبا یک صدا تلفظ می‌شوند و اعراب نیز روی کلمه‌ها گذاشته نمی‌شود که دشواری‌هایی در خواندن و نوشتن به‌وجود می‌آورد با این حال قول می‌دهم که در 48 ساعت دستور زبان فارسی را فرابگیرم. این هم به دلیل لجبازی با «پیپر»1 (Pieper) است . اگر او خیلی مایل است که با من به رقابت برخیزد، این گوی و این میدان. زمانی را که برای فراگیری زبان فارسی در نظر گرفته‌ام حداکثر سه هفته است، حال اگر آقای پیپر توانست در دو ماه این زبان را بهتر از من یاد بگیرد اذعان می‌کنم که او در زمینه‌ی فراگیری زبان از من به مراتب بهتر است.

برای «وایتلینگ»2 (Weitling) بسیار متاسفم که فارسی نمی‌داند، زیرا اگر آشنایی با این زبان داشت می‌توانست «آن زبان جهانی را که در آرزو داشته، بیابد». به عقیده‌ی من فارسی تنها زبانی است که در آن مفعول بی‌واسطه و با واسطه وجود ندارد.

در ضمن، حافظ پیر خراباتی را به زبان اصلی خواندن، لذتی دارد که مپرس ـ اما «سرویلیام جونز» با عشق وافری کلمات زشت و رکیک را در اشعار حافظ به‌کار برده است و همان اراجیف را به عنوان مثال و شاهد در کتاب Commentaras Poesis Asiaticae نقل کرده و به شعر یونانی درآورده است، جالب این جاست که او ترجمه‌ی همان کتابش را به زبان لاتین، ماورا وقاحت و پر از سخنان زشت و رکیک خوانده و رعایت نکردن عفت کلام دانسته. بدون شک جلد دوم از مجموعه آثار جونز دربارهٔ اشعار عاشقانه برای تو بسیار سرگرم کننده خواهد بود. اما بخش ادبیات فارسی آن به لعنت ابلیس هم نمی‌ارزد.

1-     ویلهلم پیپر (متولد 1826)، زبان‌شناس و روزنامه‌نگار، عضو اتحادیه کمونیست‌ها، جزو مهاجرینی که در لندن زندگی می‌کرد .

2-     ویلهلم وایتلینگ (1808) در آغاز شاگرد نجار بود، پس از آشنایی با مارکس و انگلس از کمونیست‌های افراطی شد و در سال 1849 به آمریکا مهاجرت کرد. او در آرزوی یک زبان جهانی بود و برای این منظور زبان آلمانی را پیشنهاد کرده بود، منتها با حذف مفعول بی‌واسطه و با واسطه.

\ این نامه در مجموعه آثار مارکس و انگلس قابل ارزیابی است.»

درودی دوباره بر یارانِ گرامی.
میخواستم درباره ی یک موضوع تازه صحبت کنم.
تقریبا همه ی ما امروزه واژه ی "خاور" را برابر شرق میگیریم و "باختر" را برابر غرب! اما آیا تمام متون ادبی و تاریخی ما این نکته را تایید میکنند؟!
با مثالی از شاهنامه آغاز میکنم(قسمتی که فریدون میخواهد جهان را بین سه فرزندش،بخش کند):

«نهفته چو بیرون کشید از نهان
 به سه بخش کرد آفریدون جهان
یکی روم و خاور دگر ترک و چین
 سیم دشت گردان و ایران‌زمین
نخستین به سلم اندرون بنگرید
همه روم و خاور مراو را سزید» ابیات برگرفته از شاهنامه- چاپ مسکو (متاسفانه)

دقت کردید؟ واژه ی خاور در کنار روم آمده ؛ آیا ممکنست که در این بیت خاور به معنای شرق باشد؟! بسیار دور از ذهن است... زیرا هیچوقت پدری که کل جهان را در اختیار دارد، کشور روم را بهمراه بخشی از شرق به یک فرزند نمیبخشد. اگر بگوییم تاریخ نشان میدهد که از این کار ناگزیر بوده، این هم سخن نابجاییست. زیرا فریدون از همه نظر مختار بوده که جهان را چگونه تقسیم کند، هیچ اجباری و تهدیدی بر او وارد نبوده. سوما، به تناسب میان اجزا دقت کنید: "روم و خاور"، "ترک و چین"، "ایران زمین". آیا اگر خاور به معنای شرق باشد، از ارزش ادبی و هنریِ بیت کاسته نمیشود؟!
علیرغم تمامی اینها برای اینکه شما را مطمئن کنم، نظرتان را جلب میکنم به ابیاتی که از کلیله  و دمنه و سندبادنامه ی رودکی بجا مانده:

«از خراسان سر زَنَد طاووس وَش / سوی خاور میخرامد شاد و خوَش (اشاره به خورشید است)
یا...
مهر دیدم بامدادان چون بتافت / از خراسان سوی خاور میشتافت (این دیگر واضح است! مهر=خورشید)»

اینجاست که میبینیم ماجرا بیخ پیدا کرده و بشدت درباره ی تاریخچه و ریشه ی بسیاری از واژگانی که امروز بکار میبریم نیازمند پژوهش و تجدید نظر میباشیم!

من همین مقدار را برای آغازِ راه کافی میدانم. اما بدنیست که چهار جهت اصلی از نظر استاد فریدون جنیدی را بازگو کنم:
خراسان = مشرق
خاوران = مغرب
باختران = شمال ( ریشه: اَپاختَر)
نیمروزان = جنوب

در پایان هم به شما توصیه میکنم مقاله ی کوتاه جناب شهیدی مازندرانی را با نام "خاور و باختر در شاهنامه ی فردوسی" مطالعه نمایید.

معروف است که شیخ حسین دودی روزی در مسجد جامع اصفهان در میان مردم نشسته و سرش را روی زانوی خود نهاده و عبایش را بر سرش کشیده بود.
آقا در بالای منبر راجع به حرمت شراب و نهی از این عمل شیطانی سخنرانی میکرد و میگفت:
مردم چطور شماها میروید و شش عباسی میدهید و یک بطر شراب میخرید، در حالی که با این پول میشود یک خانواده را در یک شب از گرسنگی رهایی بخشید!
در این حال شیخ حسین سر از زیر عبا بیرون کرده گفت:
آقا شراب بطری یک قران است، ناظر جنابعالی آن یک عباسی را به جیب میزند!!!

                                                                                                             (چنته ی درویش)

با سلام و درود.
بنا به پیشنهاد دوست بسیار گرامی ام ، سینا، میخواهم مقداری درباره ی غیبتم و دلایلش و مسائل مربوطه و نامربوطه سخن برانم (البته بنده را با امام زمان مشتبه نکنید!)
آخرین مطلبی که ارسال کرده بودم، مربوط میشود به 15 اردیبهشت ماه همین سال.
من بیش از یک سال و نیم میشد که این وبلاگ را راه انداخته بودم. البته آنروز ها با اینترنت لاک پشتی یا Dial up وبلاگ را بروز میکردم که دردسر های بسیاری داشت (مثل اینبار).
اما بخت ما چند ماهی طالع افتاد و صاحب Adsl شدیم. واقعا چه روزهایی بود!!! هنوز هم که به یادش می افتم لذت میبرم (!)
ولی گفته اند که هیچ وقت خوبی و خوش شانسی دوام نمی آورد. ( یعنی طمع مدار وصال دوام را) ... مجبور شدیم اسباب و اثاثیه را بکشیم و از خانه ای به خانه ی دیگر برویم که متاسفانه با خبر شدیم در آن ناحیه به هیچ وجه من الوجوه نمیتوان Adsl آورد. تا بحال چنین چیزی را ندیده بودیم... (گویا بخاطر سازمان دولتی ایست که در نزدیکی برزنمان است و موجب شده که بطور اشتراکی از خطوط تلفن استفاده شود و نتوان Pci را به Digital برگرداند و بالعکس). سرتان را نمیخواهم درد بیاورم و گرنه ماجراها داشتیم و خون دلها خوردیم. تمام تابستان را در این امید بودیم که با محبوبمان( Adsl را میگویم) بسر بکنیم.به هزار در کوبیدیم ولی جوابی نشنیدیم...
از دیروز با هزار سعی و زحمت و بطور اتفاقی موفق شدم که با Gprs گوشی بتوانم به دنیای وب قدم بگذارم. که این هم خیلی دردسر دارد. مدام قطع و وصل میشود و ... . ولی باز هم ارزشش را دارد. از این رو امیدوارم که بتوانم در حد بروز رسانی وبلاگ و سر زدن به دوستان، فعالیت کنم (و همین نیمچه توان را هم از ما نگیرند!).
در این مدت که نبودم خیلی دوستان را از دست دادم و خیلی ها هم مرا فراموش کردند. امیدوارم که بتوانم دوباره با آنها ارتباط داشته باشم و از دانششان بهره ی کافی و وافی و شافی را ببرم. همینطور امیدوارم که بتوانم دوستان جدید پیدا کنم...
شاید در آینده بیشتر توضیح دادم که بر من چه گذشت... و چه میگذرد

ما را از نظرات خود محروم نکنید